Żądaj odszkodowania za błędy urzędników

Zgodnie z przepisem art. 417 Kodeksu cywilnego, odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej można dochodzić od Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego lub innej osoby prawnej wykonującej tę władzę z mocy prawa. Z przepisu tego wynika, iż konieczne przesłanki powstania odpowiedzialności odszkodowawczej to wystąpienie szkody będącej następstwem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej oraz niezgodność z prawem tego działania lub zaniechania. A zatem kluczowe pojęcia, które należy wyjaśnić na gruncie analizowanego przepisu, to "wykonywanie władzy publicznej" oraz "niezgodność działania lub zaniechania z prawem".

Kodeks cywilny nie definiuje jednoznacznie pojęcia "szkody". W oparciu o przepisy, orzecznictwo i dorobek nauki prawa można przyjąć, iż przez szkodę rozumie się przede wszystkim straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.

Na czym polega wykonywanie władzy publicznej?

W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dn. 4.12.2001 r. sędziowie wskazali, iż wykonywanie funkcji władzy publicznej łączy się z reguły z możliwością władczego kształtowania sytuacji jednostki. Pojęcie władzy publicznej w myśl art. 77 ust. 1 Konstytucji obejmuje nie tylko podmioty władzy państwowej i jednostek samorządu terytorialnego, ale także inne instytucje wykonujące funkcje władzy publicznej w określonej sferze powierzonej lub przekazanej im przez organy władzy publicznej. Od strony przedmiotowej nie obejmuje ono wszystkich form działalności państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub innych instytucji publicznych, lecz tylko takie, które przynależą do władzy publicznej i wynikają z jej kompetencji określonych w samej Konstytucji oraz w ustawach.

Aby stwierdzić, że dane działanie jest wykonywaniem władzy publicznej, nie wystarczy ustalić, że zostało podjęte przez instytucję publiczną; musi się ono odznaczać określonymi cechami. Realizacja zadań publicznych może polegać zatem na wykonywaniu zarówno zadań władczych, jak i niewładczych - należących do sfery obrotu cywilnoprawnego. Tylko za te pierwsze zadania organy władzy publicznej poniosą odpowiedzialność uniezależnioną od winy ich funkcjonariusza lub podwładnego. Natomiast jeśli szkoda będzie wynikiem działań o charakterze niewładczym, zastosowanie znajdą ogólne zasady odpowiedzialności deliktowej zawarte w Kodeksie cywilnym.

Należy pamiętać, że za szkodę przysługuje pełne odszkodowanie, tj. nie tylko w granicach utraconych korzyści, ale także nieosiągniętych zysków. Tak też interpretowany jest przepis art. 417 K.c., który przewiduje odpowiedzialność Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy publicznych, a więc także urzędników, przy wykonywaniu władzy publicznej.

Nie ma znaczenia, czy zachowanie urzędnika jest zawinione. Wystarczy wykazanie bezprawności rozumianej jako zachowanie niezgodne z prawem.

Niezgodność z prawem

W powołanym powyżej wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, iż niezgodność z prawem w świetle art. 77 ust. 1 Konstytucji musi być rozumiana ściśle, zgodnie z konstytucyjnym ujęciem źródeł prawa, tj. jako sprzeczność wyłącznie z przepisami prawa, nie zaś z normami moralnymi czy obyczajowymi, określanymi jako zasady współżycia społecznego lub dobre obyczaje.

Odpowiedzialność za czyn niedozwolony wynikający z naruszenia zasad współżycia społecznego można przypisać urzędnikowi jedynie na podstawie ogólnych przepisów Kodeksu cywilnego.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa

Ustawodawca przyjął, iż za szkodę wyrządzoną wykonywaniem z mocy prawa władzy publicznej odpowiada wskazany w ustawie podmiot. Gdy szkodę wyrządziła jedna z wewnętrznych jednostek organizacyjnych nieposiadająca odrębnej osobowości prawnej, za szkodę tę odpowiada całym swym majątkiem podmiot, któremu ta jednostka podlega.

Wyjątek dotyczy Skarbu Państwa. Zgodnie z art. 1060 K.p.c., gdy dłużnikiem jest Skarb Państwa, wierzyciel wzywa do spełnienia świadczenia bezpośrednio państwową jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiąże się to świadczenie. Jeśli tytuł egzekucyjny obejmujący należność pieniężną nie zostanie wykonany w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia wezwania, wierzyciel może wystąpić do sądu o przeprowadzenie egzekucji z rachunku bankowego właściwej państwowej jednostki organizacyjnej dłużnika. Przepis ten ogranicza zatem możliwość realizacji zasady odpowiedzialności za szkodę zawartej w Konstytucji i w art. 417 K.c. Jeżeli państwowa jednostka, z której działalnością jest związane dochodzone roszczenie, nie posiada odpowiednich środków, roszczenia odszkodowawcze nie zostaną zaspokojone, pomimo że Skarb Państwa będzie posiadał odpowiednie środki.

Przepisy Kodeksu cywilnego normują ponadto poszczególne przypadki odpowiedzialności jednostek samorządu terytorialnego (gminy, powiatu, województwa) za:

• wydanie błędnej lub niezgodnej z prawem decyzji administracyjnej;
• niezgodne z prawem decyzje oraz orzeczenia;
• niewydanie decyzji lub orzeczenia;
• niewydanie aktu normatywnego.

Urzędy - zmora Polaków? Dołącz do dyskusji

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wydaniem aktu normatywnego

Zgodnie z art. 417¹ § 1 K.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie aktu normatywnego, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Tryb stwierdzania niezgodności ustaw z aktami międzynarodowymi został uregulowany w Konstytucji.

W przypadku aktów wydawanych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji państwowej należy pamiętać, że w odniesieniu do niektórych z tych organów stwierdzanie bezprawności i przyznawanie odszkodowania należy do kompetencji sądownictwa administracyjnego.

Powołany wyżej przepis nie wprowadza innych szczególnych przesłanek dla powstania roszczenia odszkodowawczego poza wymogiem stwierdzenia bezprawności aktu normatywnego we właściwym postępowaniu. Nie oznacza to jednak, aby zastosowanie reguł ogólnych prawa cywilnego w każdym przypadku bezprawia legislacyjnego pozwalało na dochodzenie odszkodowania przez każdego potencjalnego adresata wadliwie wydanej normy prawnej. W nauce prawa przyjmuje się, że przesłanką odpowiedzialności cywilnej władzy publicznej może stać się naruszenie tylko takich obowiązków, które mają na celu ochronę dóbr poszczególnych osób lub grup osób. Oprócz wydania bezprawnego aktu prawnego o zindywidualizowanym kręgu adresatów, dla powstania odpowiedzialności konieczny jest związek przyczynowy pomiędzy wydanym aktem prawnym a szkodą.

Z reguły jednak szkoda tylko wówczas jest powiązana przyczynowo z wydanym aktem prawnym, gdy powstaje na skutek działań wykonawczych podejmowanych na podstawie takiego bezprawnego aktu prawnego, np. przez wydanie na ich podstawie decyzji.

Jeżeli na podstawie wadliwego aktu organ władzy publicznej wydaje indywidualne rozstrzygnięcie powodujące szkodę, zachowaniem bezprawnym będącym podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej nie jest fakt wydania owego rozstrzygnięcia na podstawie kwestionowanego przepisu, ale sam fakt wydania aktu prawnego obejmującego ten przepis.