Jak napisała fundacja w rozesłanej w środę informacji prasowej, Polska jest dziś jedynym krajem Unii Europejskiej wydobywającym węgiel kamienny i jednym z trzech wydobywających węgiel brunatny, jednak trendy rynkowe i polityka klimatyczna UE wskazują na przyspieszenie procesu dekarbonizacji.
Zamykanie kopalń szybciej niż zakładano?
"Szybki spadek zapotrzebowania na węgiel prawdopodobnie wymusi wcześniejsze zakończenie fedrowania, niż to wynika z umowy społecznej dla górnictwa węgla kamiennego (stopniowo, w perspektywie do 2049 r. - PAP), a odchodzenie od węgla będzie miało bardzo różne konsekwencje dla poszczególnych regionów kraju" - ocenił Instrat.
Zaznaczył, że regiony związane z wydobyciem i energetyką węglową są bardzo zróżnicowane pod względem sytuacji na rynku pracy, poziomu wynagrodzeń, przedsiębiorczości i potencjału rozwojowego. W raporcie przeanalizowano sytuację 66 polskich powiatów węglowych, wykorzystując metodę analizy skupień do wyodrębnienia klastrów o różnych profilach odporności społeczno-gospodarczej.
Uzyskano w ten sposób pięć klastrów skupiających różne powiaty, pogrupowane w kategorie: powiaty górnicze z potencjałem, górnicze i wiejskie obwarzanki, przeciętne powiaty węglowe i powęglowe, duże miasta z powiązaniami górniczymi oraz węglowy rdzeń.
Duże wyzwanie dla władz i państwowych spółek
Analiza wykazała, że regiony węglowe nie są jednorodne. Górny Śląsk ma najlepsze warunki do adaptacji dzięki dużej dywersyfikacji gospodarczej i silnym rynkom pracy. Powiaty, jak Jastrzębie-Zdrój i łęczyński, czyli węglowy rdzeń skrajnie uzależniony od górnictwa, są najbardziej podatne na skutki transformacji. Górnicze i wiejskie obwarzanki, sąsiadujące z ośrodkami wydobycia, często wykazują najsłabsze wyniki gospodarcze i wymagają szczególnego wsparcia.
W rekomendacjach ogólnych raportu wskazano, że władze krajowe, w porozumieniu ze spółkami Skarbu Państwa i związkami zawodowymi, powinny zaktualizować harmonogram odchodzenia od wydobycia węgla kamiennego w Polsce. Powinien on bowiem lepiej odzwierciedlać kierunki wynikające z Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK) oraz wspierać utrzymanie konkurencyjności polskiej gospodarki.
Władze krajowe, wespół ze spółkami SP i związkami powinny też przygotować analogiczny harmonogram odejścia od wydobycia i spalania węgla brunatnego. Ta informacja ma być szczególnie istotna dla powiatów zgorzeleckiego i lubańskiego, które nie otrzymują obecnie środków Funduszu Sprawiedliwej Transformacji (FST), a których wskaźniki społeczno-gospodarcze są dziś na średnim poziomie, przy trwającym jeszcze wydobyciu.
Samorządy przed nowym zadaniem
Instrat rekomenduje odzwierciedlenie wniosków z opracowania w planowaniu nowych działań i wsparcia finansowego dla regionów węglowych. Zdaniem fundacji mogą one okazać się przydatne przy programowaniu nowych wieloletnich ram finansowych (Plan Partnerstwa Krajowego i Regionalnego) lub tworzenia nowych programów zasilanych przez Fundusz Modernizacyjny (w nowej perspektywie nie jest planowane narzędzie FST - PAP).
Według fundacji, samorządy, w dialogu z lokalnymi społecznościami, powinny zaktualizować lub przygotować po raz pierwszy plany sprawiedliwej transformacji, uwzględniające lokalną specyfikę i potrzeby oraz zadbać, aby wsparcie trafiło do obszarów najbardziej wrażliwych na skutki dekarbonizacji.
Instrat zastrzega, że fundusze na sprawiedliwą transformację w perspektywie 2021-26 nie zawsze trafiają tam, gdzie pomoc jest najbardziej potrzebna; w kolejnej powinny trafiać przede wszystkim do obszarów najmocniej uzależnionych od węgla lub mających najbardziej niekorzystne wskaźniki społeczno-gospodarcze.
Zobacz również:
Górnicy będą się przekwalifikowywać
Ponadto według fundacji władze krajowe powinny zaangażować się w aktywne wspieranie dywersyfikacji gospodarczej w powiatach najmocniej zależnych od węgla, nawet jeśli inne wskaźniki społeczno-gospodarcze wypadają tam dziś korzystnie. Należy rozwijać ukierunkowane programy przekwalifikowania i podnoszenia kwalifikacji w takich powiatach (szczególnie w pow. łęczyńskim). Programy powinny też wspierać większy udział kobiet na rynku pracy.
Raport Fundacji Instrat "Dekarbonizacja w Polsce i krajach sąsiednich. Przegląd aktualnego stanu wydobycia węgla kamiennego i brunatnego oraz analiza zróżnicowania społeczno-gospodarczego polskich powiatów węglowych" powstał w projekcie RAISING: Podnoszenie świadomości małych społeczności lokalnych w procesie transformacji górnictwa węglowego. Liderem projektu jest GIG-PIB, a partnerami: Instrat, niemiecka uczelnia DMT-THGA oraz czeska VSB Uniwersytet Techniczny w Ostrawie.
