Spis treści:
- Jaka jest różnica między zrzeczeniem a odrzuceniem spadku?
- Jak zrzec się spadku po zmarłej osobie?
- Gdzie lepiej odrzucić spadek - w sądzie czy u notariusza?
- Jakie dokumenty są potrzebne do odrzucenia spadku u notariusza?
Jaka jest różnica między zrzeczeniem a odrzuceniem spadku?
Zrzeczenie się dziedziczenia następuje jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Nie wystarczy jednostronna deklaracja przyszłego spadkobiercy. Potrzebna jest umowa zawarta z osobą, po której miałby dziedziczyć, sporządzona w formie aktu notarialnego. Z takiego rozwiązania może skorzystać spadkobierca ustawowy, np. małżonek, dziecko, wnuk, rodzic albo rodzeństwo przyszłego spadkodawcy, jeśli według ustawowej kolejności mógłby zostać powołany do spadku.
Umowa może wyłączyć dziedziczenie ustawowe w całości albo ograniczyć się do rezygnacji z prawa do zachowku - całego lub jego części. Można ją również zawrzeć na korzyść wskazanej osoby. W razie wątpliwości przyjmuje się wtedy, że zrzeczenie będzie skuteczne pod warunkiem, że ta osoba rzeczywiście zostanie spadkobiercą.
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje z reguły także dzieci, wnuki i kolejnych potomków osoby, która ją podpisała. Oznacza to, że oni również nie będą dziedziczyć po wskazanym spadkodawcy. W umowie można jednak zastrzec, że ze spadku rezygnuje wyłącznie osoba zawierająca umowę, a jej potomkowie zachowują prawo do dziedziczenia.
Osoby objęte zrzeczeniem traktuje się tak, jakby nie dożyły otwarcia spadku. Nie dziedziczą z ustawy i nie mogą domagać się zachowku, o ile umowa obejmuje także to uprawnienie. Zrzeczenie nie blokuje natomiast dziedziczenia testamentowego. Przyszły spadkodawca może później zapisać majątek osobie, która zrzekła się dziedziczenia ustawowego. Skutki zawartej umowy da się też uchylić, lecz wymaga to zgody obu stron i podpisania kolejnej umowy notarialnej, zanim przyszły spadkodawca umrze.
Odrzucenie spadku następuje dopiero po śmierci spadkodawcy. Spadkobierca składa odpowiednie oświadczenie przed sądem albo notariuszem, zasadniczo w ciągu 6 miesięcy od chwili, gdy dowiedział się, że dziedziczy. Odrzucenie obejmuje cały przypadający mu spadek, czyli zarówno majątek, jak i zobowiązania. Nie można przejąć mieszkania lub oszczędności, a pozostawić kredytów, zaległych rachunków czy innych długów. Oświadczenia nie można uzależnić od spełnienia dodatkowego warunku ani wyznaczonego terminu. Po skutecznym złożeniu nie można go również swobodnie odwołać. Spadkobiercę traktuje się wówczas tak, jakby nie dożył chwili śmierci spadkodawcy.
Odrzucenie spadku może uruchomić łańcuch dziedziczenia. Gdy córka odrzuci spadek po ojcu, jej miejsce mogą zająć jej dzieci. Każde z nich ma własne 6 miesięcy na podjęcie decyzji, liczone od dnia, w którym dowiedziało się o dziedziczeniu. W imieniu małoletnich oświadczenie składają rodzice. Od 15 listopada 2023 roku w typowych sprawach nie muszą wcześniej uzyskiwać zgody sądu, jeśli działają wspólnie albo jedno z nich ma zgodę drugiego. Zezwolenie może być jednak potrzebne między innymi wtedy, gdy rodzice nie są zgodni. Przed odrzuceniem spadku warto więc ustalić, kto zajmie nasze miejsce - rezygnacja jednej osoby ze spadku często przenosi sprawę na kolejne pokolenie.
Jak zrzec się spadku po zmarłej osobie?
Po śmierci spadkodawcy nie można już zrzec się dziedziczenia - należy odrzucić spadek, składając oświadczenie przed notariuszem albo sądem rejonowym. Oświadczenie składa się ustnie do protokołu lub pisemnie z podpisem urzędowo poświadczonym. Należy podać:
- dane spadkodawcy,
- datę i miejsce jego śmierci,
- podstawę dziedziczenia oraz wskazać znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych.
Możliwe jest również działanie przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi wyraźnie obejmować odrzucenie spadku i mieć podpis urzędowo poświadczony. Decyzja dotyczy całego udziału spadkowego - nie można zatrzymać mieszkania lub oszczędności, a odrzucić wyłącznie długów.
Na złożenie oświadczenia spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że dziedziczy. Dla małżonka lub dziecka zmarłego będzie to zazwyczaj dzień otrzymania wiadomości o jego śmierci, o ile wiedzieli, że są powołani do spadku. Dalszy krewny, np. wnuk albo siostrzeniec, może zacząć liczyć termin dopiero po uzyskaniu wiarygodnej informacji, że osoba dziedzicząca przed nim odrzuciła spadek. Datę otrzymania tej informacji warto móc wykazać, choćby pismem z sądu, wypisem aktu notarialnego, wiadomością od członka rodziny lub innym dokumentem.
Zobacz również:
Oświadczenia nie należy składać "na zapas". Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego odrzucenie dokonane przed wejściem danej osoby do kręgu spadkobierców jest bezskuteczne. Zapowiedziana w czerwcu 2026 roku zmiana miałaby pozwolić na odrzucanie spadku już od chwili śmierci spadkodawcy, lecz według stanu na 13 lipca 2026 roku pozostaje projektem.
Jeżeli 6-miesięczny termin dobiega końca, lepiej nie czekać na odległy termin rozprawy. Wystarczy przed upływem sześciu miesięcy złożyć w sądzie prawidłowy wniosek o odebranie oświadczenia - późniejsze wyznaczenie posiedzenia nie powoduje spóźnienia. Jeżeli odrzucenie wymaga zezwolenia sądu, termin zostanie zawieszony na czas postępowania w tej sprawie.
Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi zasadniczo do wartości odziedziczonego majątku. Po terminie nie można już zwyczajnie pójść do notariusza i odrzucić spadku. Można natomiast złożyć wniosek do sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia z powodu istotnego błędu lub groźby. Trzeba wówczas przedstawić dowody i jednocześnie oświadczyć przed sądem, że spadek się odrzuca. Sama nieznajomość terminu albo przepisów zwykle nie wystarczy.
Gdzie lepiej odrzucić spadek - w sądzie czy u notariusza?
W typowej sprawie, kiedy sytuacja rodzinna jest uregulowana, szybszy będzie notariusz. Można wybrać dowolną kancelarię w Polsce, umówić wizytę i podczas jednego spotkania złożyć oświadczenie. Nie trzeba wcześniej prowadzić sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Notariusz sporządzi dokument, a następnie prześle go wraz z załącznikami do sądu spadku. Maksymalna taksa za przyjęcie oświadczenia wynosi 50 zł netto, czyli 61,50 zł z VAT. Osobno płaci się za wypisy, dlatego przed wizytą warto poprosić kancelarię o podanie całkowitej kwoty. Każdy spadkobierca składa własne oświadczenie, więc przy kilku członkach rodziny koszty nalicza się oddzielnie.
Droga sądowa kosztuje 100 zł od każdego wniosku. Pismo można złożyć w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu spadkobiercy. Jeśli trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, oświadczenie można złożyć bezpośrednio przed sądem spadku. We wniosku trzeba wskazać między innymi dane zmarłego, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, podstawę dziedziczenia, znanych krewnych uprawnionych do spadku oraz informacje o testamentach. Sąd wyznaczy posiedzenie i odbierze oświadczenie ustnie do protokołu. Do zachowania ustawowych sześciu miesięcy wystarczy złożyć wniosek przed ich upływem, nawet jeśli posiedzenie odbędzie się później.
Zobacz również:
Notariusza warto wybrać, gdy chce szybko i zakończyć formalności, natomiast sąd będzie potrzebny, gdy sprawa wymaga rozstrzygnięcia czegoś więcej niż samo odebranie oświadczenia. Dotyczy to zwłaszcza próby uchylenia się od skutków przekroczenia terminu z powodu błędu lub groźby. Samo istnienie długów, sporu w rodzinie czy niejasnego kręgu spadkobierców nie zmienia skutku oświadczenia - ani notariusz, ani sąd odbierający je w zwykłym trybie nie badają całego majątku zmarłego i nie ustalają wysokości zadłużenia.
Jakie dokumenty są potrzebne do odrzucenia spadku u notariusza?
Przed wizytą należy przygotować ważny dowód osobisty lub paszport oraz odpis aktu zgonu spadkodawcy. Kancelaria poprosi też o imię i nazwisko zmarłego, numer PESEL, datę i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Potrzebna będzie informacja, czy dziedziczenie wynika z ustawy, czy z testamentu. W drugim przypadku należy dostarczyć testament albo wskazać, u kogo lub w której instytucji jest przechowywany. Notariusz musi również poznać dane znanych spadkobierców ustawowych, w tym małżonka, dzieci, wnuków, rodziców i rodzeństwa zmarłego - zakres tych informacji zależy od sytuacji rodzinnej.
Kancelaria może zażądać odpisu aktu urodzenia lub małżeństwa, jeśli dokument pozwoli potwierdzić pokrewieństwo albo zmianę nazwiska. Dalszy krewny powinien przygotować także wypis aktu notarialnego, odpis protokołu sądowego lub inny dokument potwierdzający, że osoba dziedzicząca przed nim odrzuciła spadek. Jest to wymagane do ustalenia, czy dana osoba rzeczywiście weszła już do kręgu spadkobierców i od kiedy biegnie jej sześciomiesięczny termin. Jeżeli oświadczenie składa pełnomocnik, potrzebne jest pełnomocnictwo szczególne do odrzucenia konkretnego spadku, sporządzone na piśmie z urzędowo poświadczonym podpisem. Dokładną listę dokumentów warto uzgodnić z kancelarią przed wizytą, ponieważ część notariuszy prosi o wcześniejsze przesłanie ich skanów.
Przy odrzucaniu spadku w imieniu małoletniego dziecka potrzebny będzie jego akt urodzenia oraz dokumenty potwierdzające władzę rodzicielską. Jeżeli oboje rodzice nie składają oświadczenia wspólnie, notariusz wymaga potwierdzenia zgody drugiego rodzica. W sprawach objętych uproszczoną procedurą rodzic składa również - pod rygorem odpowiedzialności karnej - oświadczenia dotyczące swojej władzy rodzicielskiej, wcześniejszego odrzucenia spadku oraz decyzji pozostałych zstępnych. Jeżeli warunki uproszczenia nie są spełnione, trzeba przedstawić prawomocne zezwolenie sądu. Wcześniejsze postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie jest wymagane, nie trzeba też czekać na wezwanie z sądu. Po przyjęciu oświadczenia notariusz przesyła je wraz z załącznikami do właściwego sądu spadku.
