Spis treści:
- Gdzie trafiają pieniądze z kaucji za butelki?
- Jak odebrać kaucję za butelki?
- Co się dzieje z nieodebraną kaucją za butelki?
Gdzie trafiają pieniądze z kaucji za butelki?
Od 1 października 2025 roku w Polsce funkcjonuje ogólnokrajowy system kaucyjny, oparty na przepisach ustawy z 13 lipca 2023 roku o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz.U. 2023 poz. 1852). Kaucja pobierana przy zakupie napoju stanowi element zamkniętego obiegu finansowego zarządzanego przez operatorów posiadających zezwolenia Ministra Klimatu i Środowiska, są to:
- Zwrotka S.A. (decyzja z 18 marca 2024 r.),
- PolKa Operator Systemu Kaucyjnego Not For Profit S.A. (10 czerwca 2024 r.),
- OK Operator Kaucyjny S.A. (17 lipca 2024 r.),
- EKO-Operator S.A. (28 sierpnia 2024 r.)
- Polski System Kaucyjny S.A. (6 czerwca 2025 r.).
Środki z kaucji trafiają więc do specjalnie powołanych podmiotów reprezentujących sektor producentów napojów, których zadaniem jest organizacja selektywnej zbiórki opakowań, transport do instalacji przetwarzania, rozliczenia finansowe ze sklepami oraz prowadzenie obowiązkowej ewidencji i sprawozdawczości środowiskowej.
Sklep pełni funkcję pośrednika, producent finansuje system poprzez rozszerzoną odpowiedzialność producenta (ROP), natomiast operator zarządza przepływem pieniędzy oraz opakowań. W chwili zakupu produktu kaucja jest przekazywana do systemu kaucyjnego, a po zwrocie pustej butelki lub puszki wraca do konsumenta.
Prawo nakłada na takich operatorów obowiązek osiągania ustawowych poziomów zbiórki - 70 proc. do 2029 roku oraz 90 proc. w kolejnych latach - wskutek czego każda dodatkowa złotówka w systemie zwiększa jego skuteczność środowiskową i stabilność finansową.
Według analizy "Deposit return systems: How they perform" przygotowanej przez międzynarodową organizację badawczą Reloop Platform (2022) w krajach stosujących system kaucyjny zwrot aluminiowych puszek osiągnął poziom 77 proc. w 2019 roku, podczas gdy w państwach bez takiego rozwiązania wyniósł jedynie 36 proc. W przypadku butelek PET różnice okazały się jeszcze większe: 57 proc. wobec zaledwie 17 proc.
Jak odebrać kaucję za butelki?
Zwrot kaucji za opakowania objęte systemem kaucyjnym w Polsce odbywa się w sposób całkowicie bezparagonowy. Potwierdzają to przepisy wynikające z nowelizacji ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z 2023 roku - konsument może odzyskać pieniądze w dowolnym punkcie zbiórki bez konieczności okazania dowodu zakupu. Duże sklepy o powierzchni powyżej 200 m² mają ustawowy obowiązek przyjmowania pustych opakowań i wypłacania kaucji niezależnie od miejsca zakupu napoju, natomiast mniejsze placówki handlowe mogą dołączyć do systemu dobrowolnie. Dla systemu liczy się fizyczne opakowanie:
- jego stan techniczny,
- obecność oznakowania kaucyjnego,
- czytelny kod kreskowy wpisany do centralnej bazy operatora.
Automaty zwrotne dokonują weryfikacji opakowania w czasie rzeczywistym. Najpierw skaner odczytuje kod kreskowy przypisany do konkretnego typu opakowania. Następnie czujniki masy sprawdzają, czy pojemnik jest pusty, a układ optyczny analizuje deformacje powierzchni. Zgniecione butelki są często odrzucone, ponieważ urządzenie nie potrafi przypisać ich do właściwej kategorii materiałowej ani potwierdzić zgodności z bazą systemową.
Zobacz również:
Technologia RVM (reverse vending machines) wykorzystuje zestaw sensorów, czyli skanerów 2D, kamer wizyjnych oraz czujników podczerwieni, umożliwiających identyfikację materiału oraz producenta opakowania na podstawie zarejestrowanego kodu produktu. Ten mechanizm pozwala operatorom systemu na precyzyjne raportowanie liczby oddanych opakowań i automatyczne przypisanie należnej kwoty kaucji. Każdy zwrot zapisuje się w cyfrowej ewidencji, stanowiącej podstawę do rozliczeń finansowych pomiędzy sklepami, producentami napojów a operatorem systemu kaucyjnego.
Co się dzieje z nieodebraną kaucją za butelki?
Każda nieoddana butelka lub puszka pozostawia przypisaną do niej kwotę w systemie kaucyjnym. Te środki trafiają do operatora i, zgodnie z konstrukcją ustawową, wspierają utrzymanie automatów kaucyjnych, transport do zakładów przetwarzania oraz rozwój infrastruktury sortowniczej i cyfrowych systemów raportowania obiegu opakowań. Ten strumień pieniędzy tworzy tzw. fundusz stabilizacyjny systemu, umożliwiający rozbudowę sieci punktów zwrotu oraz inwestycje w instalacje przetwarzające zużyty PET w regranulat, czyli surowiec wtórny powstający po rozdrobnieniu, oczyszczeniu i stopieniu plastikowych butelek.
Regranulat PET (rPET) stanowi dziś podstawę modelu gospodarki cyrkularnej. Badanie "Circularity Study on PET Bottle-To-Bottle Recycling" przygotowane przez FH Campus Wien - University of Applied Sciences we współpracy z Fraunhofer Institute for Process Engineering and Packaging i opublikowane w 2021 roku wykazało, że materiał pochodzący z recyklingu może być wykorzystywany ponownie w produkcji nowych butelek nawet w 11 kolejnych cyklach przetwórczych bez pogorszenia jakości fizycznej i chemicznej tworzywa. Z punktu widzenia przemysłu oznacza to realną możliwość uzyskania zamkniętego obiegu surowca, ograniczenia zużycia paliw kopalnych oraz znaczącego zmniejszenia ilości odpadów trafiających na składowiska lub do ekosystemów wodnych.
Pozostawienie opakowania poza systemem wywołuje jeszcze jeden, znacznie mniej widoczny skutek środowiskowy. Plastik nie ulega całkowitemu rozkładowi - rozpada się na coraz drobniejsze cząstki określane mianem mikroplastików, czyli fragmentów o średnicy poniżej 5 milimetrów. Z czasem przekształcają się one w nanoplastiki zdolne do przenikania przez bariery biologiczne ludzkiego organizmu. Badanie opublikowane 9 stycznia 2024 roku przez Columbia University Mailman School of Public Health oraz Lamont-Doherty Earth Observatory wykazało obecność średnio około 240 000 cząstek plastiku w jednym litrze wody butelkowanej. Naukowcy potwierdzili także zdolność tych mikroskopijnych drobin do przenikania do krwiobiegu, serca czy mózgu.
System kaucyjny redukuje więc zarówno straty materiałowe, jak i ryzyko środowiskowe. Nieodebrane środki pokrywają koszty operacyjne, obniżają obciążenia producentów oraz stabilizują finansowanie zbiórki. Każde opakowanie oddane do automatu wraca do obiegu materiałowego zamiast rozpadać się na mikroskopijne cząstki obecne później w glebie, wodzie i powietrzu.
