Spis treści:
- Czym jest zachowek?
- Kto ma prawo do zachowku?
- Jak obliczyć wysokość zachowku?
- Czy prawo do zachowku może się przedawnić?
Darowizna to bezpłatne przekazanie części majątku - na przykład mieszkania lub domu - na rzecz drugiej osoby jeszcze za życia właściciela nieruchomości. Wydaje się, że taka decyzja nieodwołalnie rozstrzyga o losach majątku, ale w świetle prawa spadkowego często to właśnie darowizny stają się podstawą do wyliczenia zachowku dla pominiętych bliskich. Jak go obliczyć?
Czym jest zachowek?
Jeśli zostałeś pominięty w spadku lub otrzymałeś mniej, niż ci się należy (np. przez to, że mieszkanie zostało wcześniej darowane innej osobie), możesz ubiegać się o zachowek. Jest to roszczenie pieniężne gwarantowane przez art. 991 Kodeksu cywilnego, chroniące najbliższą rodzinę zmarłego.
Ile można zyskać? W większości przypadków jest to połowa wartości udziału ustawowego, czyli m.in. mieszkania. Natomiast osoby małoletnie oraz trwale niezdolne do pracy mogą ubiegać się o zwrot równowartości aż 2/3 tego udziału.
Kto ma prawo do zachowku?
Prawo do zachowku przysługuje tylko najbliższym członkom rodziny, którzy dziedziczyliby "z ustawy", gdyby zmarły nie zostawił testamentu. Zgodnie z Kodeksem cywilnym są to:
- dzieci spadkodawcy - dziedziczą one w pierwszej kolejności. Przy czym, jeśli dziecko zmarło przed spadkodawcą, prawo do zachowku przechodzi na jego dzieci (wnuki zmarłego), a następnie prawnuki;
- małżonek spadkodawcy - o ile w chwili śmierci nie pozostawali oni w separacji orzeczonej przez sąd i nie toczyła się sprawa o rozwód z wyłącznej winy małżonka (przy spełnieniu określonych przesłanek);
- rodzice spadkodawcy - dochodzą do roszczeń o zachowek tylko w sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił potomstwa.
Co więcej, należy mieć na uwadze, że w niektórych sytuacjach prawo do zachowku nie przysługuje. Dotyczy to osób, które:
- zostały wydziedziczone w testamencie;
- zrzekły się dziedziczenia;
- odrzuciły spadek po śmierci spadkodawcy;
- zostały uznane przez sąd za niegodne dziedziczenia (np. z powodu poważnego przestępstwa przeciwko zmarłemu).
Tak więc zachowek przysługuje bliskim nie tylko wtedy, gdy zostali pominięci w testamencie, ale również wtedy, gdy majątek zmarłego został "rozdany" jeszcze za jego życia. Częstym przykładem jest przekazanie mieszkania jednemu z dzieci w formie darowizny, co pozostawia pozostałe rodzeństwo z niczym.
W takiej sytuacji wartość darowizny dolicza się do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku. Jeśli spadkobierca nie otrzymał należnej mu części majątku, może skierować roszczenie bezpośrednio do osoby obdarowanej. W praktyce oznacza to, że np. obdarowany brat będzie musiał spłacić pominiętą siostrę, aby zaspokoić jej ustawowe roszczenie.
Jak obliczyć wysokość zachowku?
Wysokość zachowku nie jest kwestią umowną - podlega ona obliczeniom. Przez co jest zależna od sumy wartości majątku, który zebrał zmarły. Chcąc obliczyć konkretną kwotę musisz mieć na uwadze trzy elementy. Przede wszystkim istotne jest ustalenie udziału spadkowego. Jest to część majątku, którą otrzymałaby dana osoba, gdyby nie było testamentu (dziedziczenie ustawowe).
Kolejnym elementem jest obliczenie substratu zachowku. Jest to po prostu suma wartości spadku oraz wartości darowizn, które są do niego doliczane. Pozostaje również mnożnik ustawowy, czyli 1/2 udziału dla osób dorosłych oraz 2/3 dla małoletnich lub osób, które są trwale niezdolne do pracy.
Załóżmy sytuację, w której zmarły ojciec pozostawił po sobie żonę oraz dwoje dzieci (syna i córkę). Za życia podarował córce mieszkanie, a w testamencie cały pozostały majątek zapisał fundacji.
Gdyby nie testament, żona i dwoje dzieci dziedziczyliby po równej części, czyli po 1/3 każde. W chwili śmierci spadkodawca nie miał nic, ale kilka lat wcześniej zapisał córce mieszkanie warte 400 tys. zł. Jednak obecnie jego wartość rynkowa przekroczyła 600 tys. zł i to właśnie tę wartość przyjmuje się do wyliczeń.
Udział ustawowy syna wynosi 1/3 z 600 tys., więc jest to 200 tys. Z tego jako osobie dorosłej przysługuje mu 1/2, czyli 100 tys. zł zachowku. W przypadku matki załóżmy, że jest ona trwale niezdolna do pracy. Jej udział ustawowy jest taki sam, czyli 1/3 z 600 tys. (200 tys.), jednak z tej kwoty otrzymuje 2/3, czyli 133 tys. zł.
Należy pamiętać, że zachowek nie jest przyznawany z urzędu. Chcąc go otrzymać należy wystosować do spadkobiercy lub obdarowanego przedsądowe wezwanie do zapłaty.
Czy prawo do zachowku może się przedawnić?
Tak, roszczenie o zachowek może się przedawnić po pięciu latach. Czas ten jest liczony od dnia ogłoszenia testamentu lub od daty śmierci spadkodawcy, jeśli nie sporządził on testamentu.
