Edukacja obywatelska będzie nauczana w szkołach ponadpodstawowych począwszy od roku szkolnego 2025/2026 w klasie II liceum ogólnokształcącego, technikum i branżowej szkoły I stopnia. W kolejnych latach nauczana będzie w klasach II i III liceum, klasach II-IV technikum i w klasach II i III branżowej szkoły I stopnia.
W liceum edukacja obywatelska będzie nauczania w wymiarze dwóch godzin tygodniowo w klasie II i jednej godziny tygodniowo w klasie III, w technikum - w wymiarze w wymiarze jednej godziny tygodniowo w klasach II-IV, a w branżowej szkole I stopnia - w wymiarze jednej godziny tygodniowo w klasach II i III.
Zobacz również:
"Wprowadzenie nowego przedmiotu edukacja obywatelska wynika z potrzeby przygotowania uczniów (...) do świadomego i odpowiedzialnego zaangażowania obywatelskiego w społeczeństwie demokratycznym" - czytamy w uzasadnieniu do projektu nowelizacji rozporządzenia w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego.
Zaznaczono, że w odróżnieniu od przedmiotu historia i teraźniejszość, który był realizowany głównie w sposób teoretyczny - nowy przedmiot ma kłaść nacisk na kształtowanie u uczniów praktycznych umiejętności i kompetencji.
Nowy przedmiot wkracza do szkół. W czym ma pomóc?
Celami edukacji obywatelskiej - wskazanymi w podstawie programowej - są: rozumienie sfery publicznej (najważniejszych zjawisk oraz procesów społecznych i politycznych, a także zasady nimi rządzących), rozumienie oraz poszanowanie wartości i zasad demokracji, zainteresowanie sferą publiczną i posiadanie własnych opinii, poszanowanie opinii innych osób, zaangażowanie obywatelskie oraz wpływanie na władze publiczne i interakcje państwo - obywatel (chodzi m.in. o umiejętność załatwiania wybranych spraw urzędowych, rozumienie mechanizmów i form uczestnictwa obywatelskiego oraz odpowiedzialne ich wykorzystanie).
Trzema równoważnymi elementami przedmiotu mają być: wiedza i umiejętności zawarte w wymaganiach szczegółowych, działania obywatelskie oraz projekt edukacyjny.
Podstawa programowa nowego przedmiotu. Co będzie obowiązywało uczniów?
Podstawa programowa składa się z 45 wymagań szczegółowych oraz dodatkowych siedmiu wymagań fakultatywnych, które wybierze nauczyciel. W przypadku szkół branżowych I stopnia będzie to natomiast 31 obowiązkowych wymagań i siedem z 27 fakultatywnych.
Wymagania szczegółowe dzielą się na działy: ja i społeczeństwo, szkoła jako wspólnota, społeczność lokalna i regionalna, demokracja i prawo, Polska - władza, świat polityki i sfera publiczna, Polska w Europie, świat globalnych zależności. W ramach tych działów uczniowie będą uczyć się m.in.: o mowie nienawiści, mechanizmach partycypacji w szkole, praworządności, sprawach urzędowych, zasadach państwa prawa, zagrożeniach dla demokracji, prawach człowieka czy procesie legislacyjnym.
Zobacz również:
Ponadto każdy uczeń liceum i technikum będzie musiał w ramach przedmiotu wybrać i zrealizować cztery, a w przypadku szkół branżowych trzy, działania obywatelskie.
To na przykład: wzięcie aktywnego udziału w debacie, zorganizowanie kampanii społecznej lub zbiórki na wybrany cel, napisanie wniosku o dofinansowanie projektu w ramach budżetu szkolnego lub lokalnego obywatelskiego, napisanie petycji lub listu otwartego, przygotowanie dokumentów koniecznych do zgłoszenia zgromadzenia publicznego, wypełnienie wniosku o wydanie dowodu osobistego, paszportu lub innego dokumentu, uczestnictwo w konsultacjach społecznych lub wysłuchaniu publicznym, przeprowadzenie sondy szkolnej lub ulicznej i prezentacja jej wyników, przeprowadzenie symulacji obrad lub wyborów.
Wszyscy uczniowie, pracując w małych grupach (od trzech do pięciu osób), mają zrealizować przynajmniej jeden grupowy projekt edukacyjny na wybrany przez siebie temat zgodny z tematyką przedmiotu. Projekt może mieć charakter badawczy lub społeczny.
W podstawie programowej edukacji obywatelskiej wskazano, że w nauczaniu powinien znaleźć się również czas na wizyty w instytucjach publicznych (np. urzędach gmin, miast i powiatów, sądach, domach kultury), spotkania z przedstawicielami władz publicznych, kontakty z organizacjami społecznymi (lokalnymi, ogólnopolskimi, międzynarodowymi) oraz spotkania z postaciami ważnymi dla lokalnej społeczności, w tym kombatantami lub innymi świadkami historii.
Kryteria nauczycielskie. Neutralność polityczna fundamentem
"Przedmiot edukacja obywatelska zakłada omawianie podczas zajęć tematów związanych z bieżącymi zagadnieniami społeczno-politycznymi, w tym także tematów dzielących Polaków i budzących w polskim społeczeństwie kontrowersje. Szkoła powinna być bowiem miejscem, w którym uczniowie starają się zrozumieć, co łączy i co dzieli polskie społeczeństwo, a także miejscem, w którym uczą się weryfikować informacje na te tematy, poznają różnorodne stanowiska, starają się wyrobić sobie własną opinię, uzasadniają ją, z szacunkiem dla innych ją prezentują i podejmują dialog z osobami, których poglądy mogą być odmienne" - zapisano w podstawie.
Podkreślono, że osiągnięcie opisanego powyżej efektu wymaga od nauczyciela zachowania neutralności światopoglądowej i politycznej szczególnie w sprawach, co do których istnieją w polskim społeczeństwie różnice poglądów.
"Celem zajęć nie może być przekonanie uczniów do konkretnej opinii. Tym bardziej nie ma w czasie zajęć miejsca na agitację polityczną jakiejkolwiek formacji. Co do zasady nauczanie edukacji obywatelskiej ma więc charakter nieperswazyjny" - dodano. Zaznaczono, że wyjątkiem są zasady i wartości wyznaczone przez konstytucję.
Kto będzie mógł uczyć nowego przedmiotu? Jest jeden warunek
Uprawnienia do nauczania przedmiotu edukacja obywatelska mają nauczyciele posiadający kwalifikacje w zakresie przedmiotów: wiedza o społeczeństwie, historia lub historia i teraźniejszość. Na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej zamieszczony jest poradnik metodyczny do nauczania edukacji obywatelskiej.
Jak podaje MEN na swojej stronie internetowej do użytku szkolnego zostały dopuszczone dwa podręczniki do przedmiotu wychowanie obywatelskie. Pierwszy z nich to "Masz wpływ. Część 1. Podręcznik do edukacji obywatelskiej dla liceum ogólnokształcącego i technikum", którego autorami są Sławomir Drelich, Michał Tragarz, Sylwia Żmijewska-Kwiręg, Mateusz Wojcieszak i Rafał Flis, opublikowany przez Wydawnictwo Nowa Era. Drugi podręcznik to "Edukacja obywatelska 1. Podręcznik dla szkoły branżowej I stopnia" autorstwa Joanny Niszcz, Stanisława Zająca, wydany przez SOP Oświatowiec Toruń.
Zgodnie z polskim prawem nauczyciel decyduje o tym, jaki podręcznik wybiera spośród dopuszczonych do nauczania danego przedmiotu i czy w ogóle chce używać podręcznika w trakcie przekazywania uczniom wiedzy.
