Zobacz również:
Tzw. Polski Ład wprowadził podwyżkę kwoty wolnej od podatku do 30 tys. zł i obniżył najniższą stawkę do 12 proc. Z tego powodu wpływy do budżetu spadły. Budżet państwa odbił to sobie na podatku VAT, z którego wpływy rosły dzięki szalejącej inflacji. A co z samorządami?
Dostają one natomiast swoją dolę z wpływów z PIT i z CIT. Wpływy z PIT zmalały i dochody samorządów gwałtownie się skurczyły. Inflacja natomiast powoduje, że ich wydatki są jeszcze o wiele większe niż oficjalny wskaźnik wzrostu cen. Dlatego samorządy są mocno pod kreską. Jak bardzo?
Podczas Kongresu Local Trends Piotr Polak, koordynator Komisji Unii Metropolii Polskich przedstawił twarde dane. W 2021 roku dochody własne samorządów wyniosły 62,1 mld zł. W ubiegłym roku wskutek tzw. Polskiego Ładu zmniejszyły się do 54 mld zł, a w tym - dalej się skurczą - do 52,1 mld zł.
- Daje nam to poziom dochodów z 2018 roku - powiedział.
A jakie są skutki tak gwałtownego spadku dochodów?
- Drugi raz z rzędu uchwalamy budżety z deficytem operacyjnym. Na tym nie można budować ani budżetu, ani planu inwestycyjnego. Nie można tych deficytów finansować nadwyżkami z poprzednich lat. Planowanie sprowadza się do najbliższych 12 miesięcy. Żeby przetrwać - mówiła Izabela Kuś, skarbniczka Gdańska.
Miasta i gminy walczą o przetrwanie
Skarbnik Bydgoszczy Piotr Tomaszewski mówi z kolei, że dochody z PIT jego miasta w tym roku zmniejszą się do 469 mln zł z 570 mln zł w 2021 roku. I dodaje, że choć subwencja oświatowa powinna pokryć realizację zadań samorządu w zakresie prowadzenia szkół, Bydgoszcz i tak do niej dokłada. Tylko na szkoły 220 mln zł rocznie.
- Samorządowcy musza mieć możliwość zrealizowania potrzeb mieszkańców. Gdy ktoś nam zabiera dochody, zabiera nam możliwość świadczenia usług mieszkańcom (...) Dyskusja z rządem o dochodach jest dyskusją o zrealizowaniu potrzeb dla mieszkańców i inwestycjach, które musimy zrealizować - mówił Piotr Tomaszewski.
Na to, żeby dokładać do oświaty mogą sobie pozwolić tylko najbogatsze samorządy. Biedne muszą rezygnować z jakości, co oczywiście w konsekwencji prowadzi do reprodukcji społecznych nierówności w kolejnych pokoleniach.
- Subwencja oświatowa spadła z 3 proc. PKB do 2 proc. PKB. Niektóre samorządy nie mogą pozwolić sobie na większe dopłaty do oświaty - powiedział prezydent Sopotu Jacek Karnowski.
Rząd w końcu połapał się w tym, że jego decyzje spowodowały drastyczne ograniczenie dochodów samorządów i trudno mu będzie na nie zrzucić odpowiedzialność za pogorszenie jakości życia ludzi. Ubytki ich dochodów własnych postanowił "załatać" dotacjami. Wiceminister finansów i współprzewodniczący Zespołu do Spraw Systemu Finansów Publicznych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego Sebastian Skuza zasugerował podczas Kongresu, że wyniosą one w tym roku 20 mld zł.
- Rozważmy możliwość dodatkowego wsparcia jednostek samorządu terytorialnego w tym roku. Do końca tego kwartału będą konkretne rozstrzygnięcia co do kwot i sposobu ich przekazywania (...) Kwota wzrostu subwencji o ok. 20 mld zł jest znacząca - powiedział Sebastian Skuza.
Piotr Polak wylicza jednak, że nie będzie to więcej niż 14 mld zł z powodu zaniżenia tzw. kwoty referencyjnej, czyli wskaźnika dochodów własnych z poprzednich lat.
- System rekompensat strat z tytułu podatku PIT nie spełnił swojej zasadniczej funkcji - powiedział.
- Rząd zrozumiał, iż Polski Ład spowodował zubożenie samorządów. Z tego się cieszymy. Chcielibyśmy, żeby zmiany polegały na wyrównaniu skutków Polskiego Ładu. (...) Dochody własne są czymś dużo ważniejszym niż dotacje - mówił Jacek Karnowski.
Brak pieniędzy na bieżące wydatki
Samorządowcy twierdzą, że ograniczenie dochodów własnych powoduje, iż ledwo starcza im na realizację wydatków bieżących, nie mówiąc o inwestycjach. Na dodatek zadłużenie samorządów - według danych Ministerstwa Finansów - przekroczyło na koniec zeszłego roku 100 mld zł, a w ostatnim kwartale wzrosło o 4,2 mld zł, czyli o ponad 5 proc.
- Dziś mówimy o przetrwaniu samorządów, a nie o budowaniu podstaw pod nowe wydatki inwestycyjne. Poza dwoma dużymi miastami żadne nie będzie miało nadwyżki operacyjnej. Presja wydatków bieżących staje się tak silna, że odkładamy projekty inwestycyjne - powiedział Krzysztof Żuk, prezydent Lublina, współprzewodniczący Zespołu do Spraw Systemu Finansów Publicznych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.
- W budżecie miasta Chełm dochody utrzymane są na poziomie poprzednich lat, a wydatki wzrosły (...) To, żeby mieszkańcy mogli żyć lepiej jest trudnym wyzwaniem (...) Środków bieżących brakuje - przedstawiał sytuację miasta Jakub Banaszek, prezydent Chełma i prezes Stowarzyszenia Prezydentów Miast Polskich.
Skoro samorządom brakuje na wydatki bieżące - utrzymanie komunikacji miejskiej, szkół, oświetlenie ulic - to tym bardziej brakuje na inwestycje. To one właśnie mogą przesądzić o atrakcyjności mniejszych ośrodków w porównaniu z metropoliami, do których trwa nieprzerwana migracja.
- Skoro wyzwaniem jest depopulacja, może zamiast transferów bezpośrednich gotówki do rąk rodziców sposobem na depopulację są wysokiej jakości usługi publiczne - mówił Zygmunt Frankiewicz, senator i prezes Związku Miast Polskich.
Komu grozi depopulacja
Rząd PiS dużo opowiadał o tym, jak wspomoże rozwój mniejszych i średnich miast, żeby np. młodzi ludzie wyjeżdżający na studia chcieli wracać i pracować tam, gdzie się urodzili. Opowiadał też dużo o rozwoju Polski Wschodniej. Na gadaniu się skończyło, bo to właśnie miastom z tego regionu najbardziej grozi depopulacja. Kiedy pozostaną tam tylko ludzie starsi, miasta zostaną pozbawione dochodów, a ich wydatki będą tylko rosły.
- Nasze samorządy, w Polsce Wschodniej, będą tracić z powodu depopulacji i będą wielkim obciążeniem dla państwa. Społeczeństwa starzejące się będą wymagać większych transferów środków - mówił Jakub Banaszek.
- Depopulacja dotyka też takich miast jak Łódź - dodała prezydent Łodzi Hanna Zdanowska.
Zatrzymać młodych ludzi w mniejszych miastach mogłyby inwestycje w jakość życia.
Zobacz również:
- Rozwój gospodarczy w Polsce osiągnął taki poziom, że brak pracowników staje się bardzo dużą barierą także w średnich i mniejszych miastach, poddanych depopulacji. Wielkim sukcesem polskich samorządów 20 lat temu była polityka przyciągania inwestorów. Teraz największym wyzwaniem jest polityka promieszkaniowa. W miastach średnich mieszkania są kluczowo ważne, żeby zatrzymać ludzi - powiedział Wojciech Jarczewski, dyrektor Instytutu Rozwoju Miast i Regionów.
I dodał, iż z badań wynika, do tego, by ludzie chcieli w danym miejscu mieszkać wymagają czterech rzeczy - to praca, mieszkanie, ochrona zdrowia i edukacja. Przypomnijmy, że rząd PiS wymyślił program "Mieszkanie Plus" mający być odpowiedzią na potrzeby mieszkaniowe także ludzi z mniejszych miast. Program skończył się spektakularnym fiaskiem. Pandemia jednak uświadomiła, że wiele życiowych spraw można załatwić zdalnie. Być może infrastruktura telekomunikacyjna, a zwłaszcza Internet 5G pomogą zatrzymać ludzi w mniejszych ośrodkach?
Biznes INTERIA.PL na Twitterze. Dołącz do nas i czytaj informacje gospodarcze
- Pandemia pokazała konieczność dobrej jakości infrastruktury telekomunikacyjnej (...) Jest ona konieczna także do tego, żeby mieszkańcy mogli pozostać w mniejszych ośrodkach i np. pracować zdalnie (...) Oznacza ona dostęp do edukacji, pracy, rozrywki, medycyny - mówił Michał Ziółkowski, członek zarządu ds. techniki w operatorze telekomunikacyjnym Play.
Plany inwestycyjne odkładane na później
Co w takim razie z inwestycjami, które mogłyby poprawić jakość życia ludzi?
- Mamy konkretne projekty w ramach Krajowego Planu Odbudowy. Rząd ogłosił w sierpniu 2020 roku pierwszy nabór na pieniądze z KPO. Miało być szybko, a nie ma nic - mówiła Elżbieta Polak, marszałek województwa lubuskiego.
Przypomnijmy, że chodzi o 24 mld euro w dotacjach, 12 mld euro w pożyczkach dostępne dla Polski "zamrożone" z powodu niespełnienia przez Polskę kamieni milowych, czyli zobowiązań podjętych przez rząd, w tym dotyczących przywrócenia praworządności. Ale z tych samych powodów "zamrożone" mogą zostać fundusze "dużego", siedmioletniego budżetu Unii, z Polityki Spójności.
- Do Polski nie ma teraz zaufania w Brukseli (...) Wdrożenie i przestrzeganie praw podstawowych (...) oznacza także dostęp do sprawiedliwego i niezawisłego sądu. Bruksela nie będzie pokrywać faktur (z Polityki Spójności), dopóki się ten warunek nie spełni - powiedział Adam Mikołajczyk, dyrektor Departamentu Rozwoju Regionalnego i Przestrzennego samorządu województwa pomorskiego.
- W Brukseli wszyscy czekają na decyzje z Polski w sprawie KPO - powiedział Jan Olbrycht, poseł do Parlamentu Europejskiego.
Dla kogo inwestycje strategiczne
Prezes państwowego Banku Gospodarstwa Krajowego Beata Daszyńska-Muzyczka opowiadała, że rządowy "Fundusz Inwestycji Strategicznych" jest w stanie zastąpić unijne środki na inwestycje. Nie przekonała jednak samorządowców. Ostatni nabór do programu dotyczy zabytków. Samorządowcy mówią - przecież chodzi tu głównie o obiekty sakralne. Rząd nie może sam dawać kościołowi, wiec chce to zrobić rękami wójtów.
- Gdy wnioski samorządów na program inwestycji strategicznych trafia do rządu, to wpada do czarnej skrzynki. Wnioskowaliśmy do premiera o to, żeby podał, jakie są kryteria programu i nie dostaliśmy odpowiedzi - mówił Piotr Tomaszewski, skarbnik Bydgoszczy.
- Moje miasto jest uznane za popegeerowskie. Minister Paweł Szefernaker (jest on również pełnomocnikiem rządu ds. współpracy z samorządem terytorialnym) zastrzegał się, że środki dostanie każda gmina popegeerowska. Miasto Darłowo zostało wykluczone, a sąsiednie miasteczko, w którym burmistrz sprzyja partii rządzącej, dostało pieniądze na dwa projekty - powiedział Arkadiusz Klimowicz, burmistrz Darłowa.
Rząd zorientował się, że obniżki PIT w ubiegłym roku spustoszyły kasy samorządów. Jesienią zeszłego roku przedstawił im skomplikowany projekt naprawienia ubytków w dochodach. Teraz samorządy dyskutują nad stanowiskiem wobec tych propozycji, bo dla niektórych mogą okazać się niekorzystne. Rządowe propozycje nie są jeszcze ostateczne.
Zobacz również:
Sebastian Skuza, wiceminister finansów mówił, że nowy "system wyrównawczy" nie będzie oparty tylko o poziom dochodów, ale również będzie uwzględniał potrzeby wydatkowe. Indeks takich potrzeb opracowany byłby dla każdej z grup jednostek samorządu terytorialnego i na "mieszkańca przeliczeniowego". Założenie jest takie, że im mniej zamożna gmina, tym jej potrzeby rozwojowe są wyższe. Zasugerował też możliwość udziału samorządów w ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych, który stał się popularną formą opodatkowania przedsiębiorców po wprowadzeniu tzw. Polskiego Ładu.
- Rozważmy możliwość dodatkowego wsparcia jednostek samorządu terytorialnego w tym roku. Do końca tego kwartału będą konkretne rozstrzygnięcia co do kwot i sposobu ich przekazywania - powiedział Sebastian Skuza.
- W relacji samorząd-rząd brakuje zaufania - podsumowała Hanna Zdanowska.
Jacek Ramotowski
