Jak zostało to już powyżej zaznaczone, rekompensata należna jest za mienie utracone na mocy tzw. układów republikańskich ale również na mocy umowy pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z 1951 roku, a także dla osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 roku były zmuszone opuścić byłe terytorium RP.
Kwestie rekompensat za mienie zabużańskie reguluje szczegółowo, wielokrotnie już nowelizowana Ustawa z dnia 08 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensat z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej Ustawa).
Podstawą do wypłacenia rekompensaty jest potwierdzenie prawa do rekompensaty na podstawie powyższej ustawy albo odrębnych przepisów.
Na podstawie Ustawy o realizacji prawa do rekompensat z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Pomimo upływu zakreślonego przez Ustawodawcę powyższego terminu, na dzień dzisiejszy możliwe jest w pewnych sytuacjach złożenie jeszcze przedmiotowego wniosku (o czym szerzej później).
Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy Prawo do rekompensaty potwierdza, w drodze decyzji:
1) wojewoda właściwy ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy będącego właścicielem nieruchomości pozostawionych poza obecnymi gra-nicami Rzeczypospolitej Polskiej albo
2) wojewoda właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania osoby będącej właścicielem nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli o zaliczenie ubiegają się spadkobiercy tej osoby, albo
3) wojewoda właściwy ze względu na miejsce zamieszkania jednego z wnioskodawców wskazanego przez pozostałych, jeżeli współwłaściciele nieruchomości mieszkają lub mieszkali w różnych województwach, albo
4) wojewoda właściwy ze względu na miejsce złożenia wniosku, jeżeli nie można określić właściwości zgodnie z pkt 1-3.
Do wniosku o potwierdzenie prawa rekompensaty niezbędne jest złożenie m.in. dowodów, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. W praktyce może okazać się to bardzo trudne, szczególnie gdy rekompensaty dochodzą następcy prawni (spadkobiercy) właścicieli nieruchomości. Dlatego niezbędna jest pomoc profesjonalnych pełnomocników, którzy pomogą w dostępie do archiwów krajowych i zagranicznych, w tym w szczególności w:
1) Wilnie (Litwa),
2) Grodnie (Białoruś),
3) Mołodecznie (Białoruś),
4) Brześciu (Białoruś),
5) Lwowie (Ukraina),
6) Tarnopolu (Ukraina),
7) Łucku (Ukraina),
8) Iwano-Frankiwsku d. Stanisławów (Ukraina).
Należy pamiętać, iż w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do wniosku należy dołączyć postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku.
Zgodnie z art. 11 Ustawy ust. 1 "Wartość rynkową nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa się na podstawie nieruchomości podobnych, położonych na obszarze porównywalnych rynków lokalnych funkcjonujących obecnie w Rzeczypospolitej Polskiej. Przy określaniu wartości nieruchomości uwzględnia się przeciętne ceny transakcyjne uzyskane za nieruchomości podobne, zbywane w miejscowości o zbliżonej liczbie mieszkańców, porównywalnym stopniu urbanizacji i charakterze administracyjnym do miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona, położonej na obszarze województwa lub miasta wydzielonego, o którym mowa w ust. 2, z uwzględnieniem współczynników określających różnice w poziomie rozwoju gospodarczego tych województw lub miast w okresie przed 1939 r. (..)".
Za porównywalne województwa i miasta wydzielone, z uwzględnieniem współczynników, o których mowa powyżej, uznaje się:
1) woj. lwowskie
- województwo podkarpackie, współczynnik 1,00;
2) woj. tarnopolskie
- województwo małopolskie, współczynnik 0,67,
- województwo podkarpackie, współczynnik 0,76;
3) woj. stanisławowskie
- województwo małopolskie, współczynnik 0,74
- województwo podkarpackie, współczynnik 0,84;
4) woj. wołyńskie
- województwo lubelskie, współczynnik 0,84,
- województwo świętokrzyskie, współczynnik 1,02;
5) woj. Poleskie
- województwo podlaskie, współczynnik 0,71;
6) woj. wileńskie
- województwo podlaskie, współczynnik 0,64,
- województwo mazowieckie, współczynnik 0,41;
7) woj. nowogródzkie
- województwo podlaskie, współczynnik 0,80,
- województwo mazowieckie, współczynnik 0,52;
8) woj. białostockie
- województwo podlaskie, współczynnik 1,00;
9) miasto Lwów
- miasto Kraków, współczynnik 1,00;
10) miasto Wilno
- miasto Lublin, współczynnik 1,00.
Niestety, pomimo iż przedmiotowe wnioski były składane w terminie, tj. do dnia 31 grudnia 2008 r., wielu zabużan otrzymało odmowę wydania decyzji przez wojewodę w przedmiocie prawa do rekompensaty i tym samym zostali pozbawieni rekompensaty w wysokości 20 proc. wartości rynkowej nieruchomości.
Ustawa sprzed ostatniej nowelizacja (która weszła w życie w dniu 27 lutego 2014 roku) w sposób niefortunny określała krąg osób przysługującym rekompensaty. Zgodnie z ówczesnym brzmieniem art. 2 Ustawy prawo do rekompensaty przysługiwało właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn określonych w Ustawie;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Problematyczny i krytykowany przez doktrynę był obowiązek zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 roku na byłym terytorium RP. Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 roku o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej zmieniła krytykowany przepis, tym samym dostosowała polski system prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12), stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z Konstytucją.
Powyższa nowelizacja otworzyła drogę osobom, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez złożenie wniosku o wznowienie postępowania administracyjnego.
Należy pamiętać, iż termin na zgłoszenie żądania wznowienia postępowania wynosi 6 miesięcy i biegnie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, tj. od dnia 27 lutego 2014 roku.
Nowelizacja z dnia 12 grudnia 2013 roku, dała również szansę osobom, które nie dochowały zakreślonego terminu do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, który należało złożyć do dnia 31 grudnia 2008 roku. W terminie 6 miesięcy od dnia wejścia nowelizacji Ustawy mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty również osoby, które uprzednio nie złożyły przedmiotowego wniosku jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą nowelizacją Ustawy.
Pomimo korzystnej i wyczekiwanej nowelizacji, dochodzenie rekompensat/ wznowienie postępowań jest skomplikowane, w wyniku czego osoby ubiegające się o rekompensaty powinny korzystać z profesjonalnych pełnomocników, w szczególności mających doświadczenie w dochodzeniu tego typu roszczeń.
Marcin Zadrożny, aplikant adwokacki
