Zobacz również:
Krytycy tego nie rozumieją. Robert Biedroń mówi, że chciałby odciąć od programu najbogatszych. Może ktoś z zaplecza intelektualnego Lewicy (tak bardzo przekonanego o swojej intelektualnej wyższości nad resztą polskiej polityki) powinien mu powiedzieć, że jest to najlepsza droga do napiętnowania programu w idealnej zgodzie z hasłem "patologia+". To tzw. "Paradoks redystrybucji wg. Korpi’ego i Palmego", przerabiany nie raz w przeszłości, gdy klasa średnia odsunięta od dobrodziejstw programu traciła zainteresowanie zdobyczami państwa dobrobytu. A nawet przyłączała się do nagonki na nie.
Z kolei Władysław Kosinak-Kamysz chce wprowadzać do 500/800+ warunek pracy. Co natychmiast zniszczy bezwarunkowy charakter świadczenia. W latach neoliberalnej smuty wprowadzanie takich warunków niemal skompromitowało całą ideę welfare state’u. Ze sposobu wyrównywania społecznych nierówności zmieniając ją w metodę sprawowania kontroli nad "ciemną masą". Poprzez zestaw zakazów, nakazów i administracyjnej mitręgi.
W ogóle problem jest szerszy. Jeśli ktoś będzie pisał podręcznik historii ekonomiczno-politycznej XXI wieku to bez wątpienia poświęci akapit temu, co wydarzyło się drugiej i trzeciej dekadzie tego stulecia. Zmiana, która tu zachodzi nie jest błaha i polega na odejściu od starego rozumienia welfare state’u i przejście do podejścia nowoczesnego. Warunki i kryteria dochodowe to podejście stare. Programy w stylu 500/800 są tym, co jawi się - nie tylko w Polsce - jako zmartwychwstanie welfare state’u.
Nowe spojrzenie na państwo dobrobytu
Łyk historii. Stare państwo dobrobytu zaczęło się pod koniec XIX stulecia. Klasy dominujące w życiu politycznym i ekonomicznym zaczęły wtedy rozumieć, że jak się nie podzielą dobrobytem z szerokimi masami to spokoju społecznego nie będzie nigdy. Dlatego tacy politycy jak Bismarck w Niemczech czy Lloyd-George w Wielkiej Brytanii zaczęli tworzyć pierwsze powszechne systemy ubezpieczeń społecznych oraz opieki zdrowotnej. Potem - po wielkim kryzysie 1929 w rooseveltowskiej Ameryce państwo zaczęło się troszczyć także o pełne zatrudnienie oraz dbać o to, by wydatki publiczne chroniły gospodarki przed wpadnięciem w głęboką i niszczącą recesję. To był etap drugi. W etapie trzecim - nastał po drugiej wojnie światowej - państwo dobrobytu zatriumfowało od Ameryki po Niemcy Zachodnie. Państwo dbające o dobrobyt szerokich mas społecznych stało się oczywistą oczywistością. Również po to, by nie ułatwiać Związkowi Radzieckiemu trwających przez cały czas prób wywołania antykapitalistycznej rewolucji na Zachodzie. W rzeczywistości dynamika zimnej wojny była dokładnie odwrotna. Zachód wygrał właśnie dlatego, że potrafił przekonać mieszkańców bloku wschodniego do wizji społeczeństwa, w którym państwo aktywnie dzieli wypracowane bogactwo między szerokie masy obywateli. Nie odbierając im przy tym politycznych i osobistych wolności. Państwo dobrobytu było tej obietnicy kluczowym elementem.
Zobacz również:
Ale gdy upadł Związek Radziecki to zachodnie państwo dobrobytu zaczęło się kruszyć. Nigdy oficjalnie nie porzucono samego hasła. Nawet najwięksi liberałowie oficjalnie domagali się raczej "likwidacji absurdów", "urealnienia kosztów" i "optymalizacji wydatków". Ale trend był jednak czytelny. I ponadpartyjny. Rozpoczęty przez tzw. prawicę (Reagan i Thatcher w latach) 80. A kontynuowany rękami tzw. lewicy (Schroedera w Niemczech, Blaira w Wielkiej Brytanii czy Clintona w Ameryce). To wówczas - słuszna kiedyś - idea państwa dobrobytu straszliwie się wynaturzyła. Wprowadzanie kolejnych progów dochodowych sprawiało, że klasa średnia traciła zainteresowanie programami socjalnymi (bo już ich nie dotyczyły). Takie programy bardzo łatwo było teraz w mediach (robionych przez klasę średnią) przedstawiać jako "wspieranie patologii", "zniechęcanie do pracy" i "rozleniwiania społeczeństwa". W efekcie coraz bardziej popularne stawało się wprowadzanie dodatkowych kryteriów. Tak, żeby dopiero po ich spełnieniu można było mieć prawo do otrzymywania świadczeń. Na przykład wiązanie pieniędzy od państwa z obowiązkiem podjęcia pracy. W warunkach wysokiego bezrobocia taki przepis był idealnym batem na najsłabiej zarabiających pracowników. Zmuszając ich do podejmowania każdej pracy - nawet na najgorszych warunkach - właśnie dlatego, że gdyby ofertę odrzucili to tracili prawo do otrzymywania pomocy państwowej. W efekcie zachodnie państwo dobrobytu z machiny służącej do zrównywania społecznych nierówności przeistoczyło się w machinę opresji. Sprawowania kontroli nad "ciemną masą" poprzez zestaw zakazów, nakazów i administracyjnej mitręgi.
500 plus (a niedługo 800 plus), czyli dochód podstawowy
Ale życie nie znosi próżni. Już w wieku XXI pojawiły się nowe pomysły na wyjście z tego problemu. Ta nowa filozofia podejścia do państwa dobrobytu opierała się na modelu bezwarunkowego dochodu podstawowego. Oczywiście w czystej i podręcznikowej formie nie wprowadzono go nigdzie. Bo tak to zwykle w życiu bywa. Ale jego - dopasowane do lokalnej kultury politycznej i tradycji - mutacje zaczęły się pojawiać tu i ówdzie w politycznej grze.
Zobacz również:
Polska po roku 2015 to jeden z przykładów tego trendu. A program 500+ jest tego najlepszym przykładem. "Pięćset" nie jest powszechnym świadczeniem - w tym sensie, że trafia wyłącznie do gospodarstw domowych wychowujących dzieci. Ale już w grupie (całkiem sporej) "dzieciatych" jest to program spełniający wszelkie znamiona dochodu podstawowego. Jest uniwersalny (od momentu poszerzenia programu także na pierwsze dziecko w roku 2019), bezwarunkowy, a kwota jest znacząca. 500+ (a niedługo 800+) jest więc przykładem nowego welfare’u. To nie jest już sytuacja, w której obywatel idzie do państwa i musi się przed nim ukorzyć i dowieść ponad wszelką wątpliwość, że jest wystarczająco biedny, niezaradny i potrzebujący. Taki model odzierał beneficjenta z godności. Odbierał mu dumę i podmiotowość. Nowy welfare działa inaczej. To świadczenie się po prostu należy. Przyjmować je można z podniesioną głową.
Zmiana 500 na 800 to przypomnienie, że ten mechanizm jest u nas od ładnych paru lat w grze. Czy działa? Oczywiście, że działa. Gdyby nie działał to czy miałby tylu zawziętych wrogów i zapiekłych krytyków?
Rafał Woś
Autor prezentuje własne opinie i poglądy
(śródtytuły od redakcji)
