Spis treści:
- Przedawnienie zachowku: ten termin decyduje o wszystkim
- Jak ubiegać się o zachowek?
Przedawnienie zachowku: ten termin decyduje o wszystkim
Zachowek jest jednym z podstawowych mechanizmów ochronnych w prawie spadkowym i ma zabezpieczać interesy najbliższej rodziny spadkodawcy, gdy została pomięta w testamencie. Uprawnienie to ma charakter pieniężny i polega na możliwości żądania określonej kwoty, odpowiadającej części udziału spadkowego. Jego podstawą jest art. 991 Kodeksu cywilnego, natomiast kwestie czasowe reguluje art. 1007 k.c., który wprowadza pięcioletni termin przedawnienia roszczenia. Już na tym etapie mogą pojawić się istotne zastrzeżenia: samo istnienie pięcioletniego terminu nie przesądza jeszcze, od kiedy należy go liczyć, a różnica ta często ma kluczowe znaczenie dla realnych szans dochodzenia swoich praw.
Początek biegu przedawnienia zależy bowiem od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i na jakiej podstawie dana osoba uzyskała majątek po spadkodawcy. W sytuacji, gdy spadek przypadł spadkobiercy powołanemu testamentem, pięcioletni termin rozpoczyna się z chwilą ogłoszenia testamentu przez sąd lub notariusza, niezależnie od tego, kiedy uprawnieni faktycznie dowiedzieli się o jego treści. Inaczej jest w sprawach przeciwko osobom zobowiązanym do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizn doliczanych do spadku lub zapisu windykacyjnego - w tych przypadkach termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Różnica pomiędzy tymi datami bywa znacząca, zwłaszcza gdy testament ujawniany jest po latach, co w praktyce skraca albo wydłuża czas na podjęcie działań procesowych.
Po upływie tych terminów zobowiązany może uchylić się od zapłaty, podnosząc przed sądem zarzut przedawnienia. Kluczowe znaczenie ma jednak ustalenie, czy przed upływem terminu nie doszło do jego przerwania, na przykład przez wniesienie pozwu, albo skutecznego zawezwania do próby ugodowej. Sąd może przy tym zbadać, czy takie czynności nie były wykorzystywane wyłącznie instrumentalnie do sztucznego przedłużania możliwości dochodzenia zachowku.
Jak ubiegać się o zachowek?
Pierwszym krokiem jest ustalenie, kto w ogóle odpowiada za zapłatę, bo od tego zależy zarówno treść wezwania, jak i późniejszy pozew. Zwykle roszczenie kieruje się do spadkobiercy, ponieważ to on przejął majątek po zmarłym i to wobec niego Kodeks cywilny wprowadza określone obowiązki. Jednak w przypadku niemożności zapłaty, przepisy pozwalają też na zwrócenie się do osób, które otrzymały zapis windykacyjny, a następnie do osób, którym spadkodawca przekazał darowiznę.
Gdy adresat roszczenia jest już ustalony, standardem staje się etap przedsądowy: wezwanie do zapłaty z konkretną kwotą, terminem płatności i krótkim uzasadnieniem opartym na wyliczeniach. Taki dokument porządkuje spór, bo wymusza podanie podstawy obliczeń. Uprawniony musi wskazać, jaka jest wartość spadku, jakie darowizny powinny być doliczone, jaki jest jego udział i czy stosuje się stawkę 1/2 czy 2/3 (dla małoletnich albo trwale niezdolnych do pracy).
Jeśli nie dochodzi do porozumienia, sprawa trafia do sądu. Pozew składa się w sądzie cywilnym według reguł ogólnych: co do zasady właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a o tym, czy sprawę rozpoznaje sąd rejonowy czy okręgowy, decyduje przede wszystkim wartość przedmiotu sporu. Należy przy tym pamiętać o konieczności wniesienia opłaty w wysokości 5% dochodzonej kwoty (dla roszczeń powyżej 20 000 zł).
