Spis treści:
- Brak wpisu w testamencie nie wyklucza spadku
- Gdzie i jak zgłosić się po zachowek?
Brak wpisu w testamencie nie wyklucza spadku
W praktyce spadkowej często dochodzi do sytuacji, w której testament przekazuje cały majątek jednej osobie, a pozostali członkowie rodziny zostają całkowicie pominięci. Sam brak wskazania w testamencie nie oznacza jednak utraty wszelkich praw majątkowych po zmarłym. Kodeks cywilny przewiduje instytucję zachowku, uregulowaną w art. 991 § 1, jako roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym krewnym, którzy przy dziedziczeniu ustawowym byliby powołani do spadku. Uprawnienie to nie prowadzi do nabycia konkretnych składników majątku, lecz do żądania zapłaty określonej kwoty.
Ustalenie wysokości zachowku wymaga w pierwszej kolejności określenia udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a następnie zastosowania odpowiedniego ułamka. Standardowy zachowek wynosi połowę wartości udziału ustawowego, natomiast wobec małoletnich zstępnych oraz osób trwale niezdolnych do pracy - dwie trzecie tej wartości. Na przykład: przy majątku netto o wartości 350 tys. zł i rodzinie obejmującej małżonka oraz dwoje dzieci, udział ustawowy każdego z nich wynosiłby jedną trzecią, czyli około 116,7 tys. zł. Pominięte pełnoletnie dziecko mogłoby w takiej sytuacji dochodzić zachowku w wysokości połowy tej kwoty, a więc około 58,3 tys. zł, natomiast małoletnie - dwóch trzecich udziału, czyli około 77,8 tys. zł.
Na tym etapie kluczowe znaczenie ma również prawidłowe ustalenie podstawy obliczeń, ponieważ zachowek nie zawsze liczony jest wyłącznie od majątku pozostawionego w chwili śmierci. Zgodnie z art. 993-995 k.c. do substratu zachowku dolicza się określone darowizny i zapisy windykacyjne dokonane za życia spadkodawcy, co w praktyce często przesądza o rozmiarze roszczenia. Jednocześnie ustawodawca wprowadził istotne ograniczenia: z rozliczeń wyłączone są drobne prezenty i majątek darowany ponad 10 lat przed śmiercią, jeżeli został przekazany na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców.
Gdzie i jak zgłosić się po zachowek?
Pierwszym podmiotem, do którego kieruje się roszczenie o zachowek, jest spadkobierca, ponieważ to na nim - zgodnie z art. 991 § 2 k.c. - ciąży obowiązek zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Jeżeli jednak z majątku spadkowego nie da się realnie uzyskać należnej kwoty, odpowiedzialność może zostać rozszerzona na kolejne osoby wskazane w ustawie. W praktyce chodzi najpierw o beneficjentów zapisów windykacyjnych doliczanych do spadku, a następnie o osoby, które otrzymały darowizny.
Postępowanie w sprawie zachowku rozpoczyna się od pisemnego wezwania do zapłaty, w którym wskazuje się należną kwotę, podstawę prawną roszczenia oraz termin spełnienia świadczenia. Jeżeli próba polubownego załatwienia sprawy nie przynosi efektu, kolejnym krokiem jest wniesienie pozwu o zapłatę zachowku do sądu cywilnego. Do pozwu dołącza się dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, tytuł nabycia spadku oraz dane pozwalające ustalić wartość majątku.
Kluczowe znaczenie mają również terminy, ponieważ roszczenie o zachowek podlega przedawnieniu. Zgodnie z art. 1007 k.c. uprawniony może dochodzić swoich praw przez pięć lat od ogłoszenia testamentu. Po upływie tego czasu roszczenie co do zasady nie może być już skutecznie dochodzone. Pozew wnosi się do sądu właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli nie można go ustalić, do sądu według miejsca położenia majątku spadkowego lub jego części.
