W środę (17.09.) Senat zajął się rządowym projektem ustawy regulującej zasady przyznawania świadczeń socjalnych cudzoziemcom oraz przedłużającej pomoc dla obywateli Ukrainy, którzy znaleźli schronienie w Polsce po wybuchu wojny. Nowelizacja dotyczy zarówno kwestii pobytowych, jak i warunków uzyskiwania wsparcia finansowego i dostępu do usług publicznych. W centrum zainteresowania znajdują się świadczenia pieniężne dla dzieci, czyli 800 plus i program "Dobry Start". Nowe regulacje są nie bez znaczenia także dla rynku pracy i dostępu do lekarzy.
800 plus i inna pomoc dla obywateli Ukrainy pod lupą Senatu
To właśnie od rozpatrzenia rządowego projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu weryfikacji prawa do świadczeń na rzecz rodziny dla cudzoziemców oraz o warunkach pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa Senat rozpoczął środowe obrady.
W głosowaniu, w którym udział wzięło 89 osób, 57 senatorów było za przyjęciem projektu rządowej ustawy bez poprawek. 32 było przeciw i nikt się nie wstrzymał się od głosu. Małgorzata Kidawa-Błońska ogłosiła, iż Senat przyjął projekt rządowy w całości bez poprawek.
W trakcie debaty padło pytanie o potencjalne skutki finansowe nieprzyjęcia ustawy regulującej sytuację uchodźców wojennych w Polsce. Jeden z senatorów dopytywał, czy rząd zgadza się z tezą, że przyjęcie ustawy leży w dobrze pojętym interesie Polek i Polaków, a jej odrzucenie może zwiększyć koszty leczenia uchodźców, co obciąży polski system ochrony zdrowia.
Wiceminister spraw wewnętrznych i administracji Maciej Duszczyk przyznał, że skutki braku regulacji mogą być poważne. - Chciałbym na to pytanie odpowiedzieć 'nie', ale muszę powiedzieć 'tak' - stwierdził.
Podkreślił on, że od 1 października, w przypadku braku nowelizacji, wiele osób utraci legalny tytuł pobytowy, a tym samym możliwość legalnej pracy i opłacania składek zdrowotnych. - Wszystkie osoby, które płacą składki, czyli kontrybuują do NFZ, przestaną to robić. Polska straci bardzo duży dochód. Jesteśmy teraz na bilansie pozytywnym, ale jeśli te osoby stracą legalny pobyt, pracodawcy nie będą mogli odprowadzać składek - tłumaczył senatorów przedstawiciel rządu.
Zaznaczył również, że projekt ustawy przewiduje przedłużenie legalnego pobytu uchodźców wojennych, co jest kluczowe dla utrzymania ich aktywności zawodowej oraz stabilności systemu ubezpieczeń zdrowotnych.
Rząd uszczelnia system świadczeń rodzinnych dla uchodźców
Sekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Aleksandra Gajewska zapewniła, że rządowe działania mają na celu uszczelnienie systemu świadczeń rodzinnych w sposób racjonalny i oszczędny. Jak zaznaczyła, pomoc powinna trafiać do osób, które realnie mieszkają w Polsce, są aktywizowane zawodowo, a ich dzieci spełniają obowiązek szkolny. - Chcemy mieć pewność, że świadczenia trafiają do uchodźców wojennych, którzy wiążą swoje życie z Polską - mówiła w Senacie.
Od początku uruchomienia systemu wsparcia dla uchodźców wojennych na świadczenia rodzinne wydano około 7,5 miliarda złotych. Na sierpień 2025 roku z tej pomocy korzystało ok. 173 tys. osób. Jednocześnie, po wprowadzeniu obowiązku szkolnego jako warunku otrzymania świadczenia, około 40 tys. dzieci utraciło prawo do wsparcia - choć, jak zaznaczyła Gajewska, dane mogą się jeszcze zmieniać, ponieważ baza SIO (System Informacji Oświatowej - przyp. red.) jest nadal aktualizowana.
W ramach kontroli warunków pobytowych, ZUS rozpatrzył negatywnie ponad 19 tys. wniosków o świadczenia. Decyzje te wynikały m.in. z analizy danych Straży Granicznej, która pozwala śledzić rzeczywisty pobyt beneficjentów w Polsce. - To pokazuje, że system uszczelniania działa i jest oparty na już funkcjonujących narzędziach - dodała.
Ministerstwo zapowiada dalsze działania zmierzające do integracji i przejrzystości. - Pomoc ma być uczciwa, systemowa i przewidywalna, także w perspektywie wygaszania mechanizmu wsparcia w 2027 roku - podkreśliła Gajewska.
Maciej Duszczyk przedstawił senatorom szczegóły
Minister Maciej Duszczyk zapewnił w Senacie, że rząd dysponuje precyzyjnymi danymi dotyczącymi kosztów realizacji ustawy pomocowej za lata 2022-2024. - Raport został wysłany do KPRM. Zawiera wszystkie koszty, także wygaszone programy, jak wsparcie dla osób przyjmujących uchodźców (40 zł dziennie), czy ochronę zdrowia. Przekażę ten dokument senatorom - powiedział przedstawiciel rządu.
Podkreślił, że brak nowelizacji ustawy przed 30 września grozi chaosem prawnym i społecznym. - Nie chodzi tylko o uchodźców z Ukrainy. Ustawa obejmuje różne grupy cudzoziemców. Bez niej od 1 października zabraknie podstawy prawnej ich pobytu - zaznaczył.
Przedstawiciel MSWiA stanowczo odrzucił zarzuty o uprzywilejowanie Ukraińców w dostępie do świadczeń zdrowotnych. - Każdy musi mieć podstawę prawną: składkę opłacaną samodzielnie, przez pracodawcę lub status uchodźcy wojennego. Nie ma dostępu tylko z racji narodowości - mówił z mównicy senackiej.
Nowe przepisy mają też ukrócić tzw. turystykę medyczną. - Nie chodzi o wizytę u internisty w Przemyślu, ale o drogie świadczenia, które są obciążeniem dla systemu. Dlatego ograniczamy dostęp do wybranych procedur, katalog został przygotowany przez Ministerstwo Zdrowia - wyjaśnił Maciej Duszczyk.
W odpowiedzi na postulaty prezydenta, rząd przygotowuje również test obywatelski. - To rozwiązanie wzorowane na modelu duńskim, pytania o język, historię, wartości. To poważna decyzja, która musi mieć szerokie poparcie w obu izbach - podkreślił Duszczyk.
PiS chciał poprawek w rządowej ustawie
Warto zaznaczyć, że klub PiS złożył w Senacie szereg poprawek do ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Senatorowie proponowali m.in. uzależnienie wypłaty świadczeń, takich jak 800 plus, od aktywności zawodowej oraz wprowadzenie obowiązku rozliczenia podatków wobec Skarbu Państwa.
Senator Aleksander Szwed poinformował także o propozycji zaostrzenia kar za nielegalne przekroczenie granicy oraz organizowanie takiego procederu. PiS chciał też, by cudzoziemiec mógł uzyskać polskie obywatelstwo dopiero po 10 latach nieprzerwanego pobytu (obecnie 3 lata).
Kolejne poprawki zakładali ograniczenie możliwości zadłużania się BGK na potrzeby Funduszu Pomocy oraz wprowadzenie zakazu głoszenia nieprawdy o ludobójstwie na Wołyniu. Senackie komisje opowiedziały się jednak za odrzuceniem poprawek złożonych przez Prawo i Sprawiedliwość.
Wcześniej nad zmianami m.in. w 800 plus debatowały senackie komisje
Dzień przed rozpoczęciem debaty plenarnej, we wtorek 16 września, ustawą zajęły się trzy senackie komisje: Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej, Edukacji, Nauki i Sportu, oraz Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej. W trakcie wspólnego posiedzenia senatorowie omówili najważniejsze założenia projektu, a następnie przegłosowali rekomendację jego przyjęcia bez wprowadzania poprawek.
O przyjęcie ustawy w takim kształcie apelował obecny na posiedzeniu wiceminister spraw wewnętrznych i administracji Maciej Duszczyk, podkreślając pilność regulacji. "To bardzo ważna i bardzo pilna ustawa. Potrzebujemy, by jak najszybciej trafiła do podpisu prezydenta, dlatego proszę o niezgłaszanie poprawek" - mówił podczas obrad.
Komisje przychyliły się do tego stanowiska. W trakcie dyskusji zwracano uwagę m.in. na konieczność uszczelnienia systemu świadczeń rodzinnych dla cudzoziemców i zapewnienie, że pomoc trafia wyłącznie do osób aktywnych zawodowo i realnie przebywających na terenie Polski.
Projekt przewiduje, że prawo do świadczeń, takich jak 800 plus, zostanie powiązane z aktywnością zawodową cudzoziemców oraz edukacją ich dzieci w Polsce. Co miesiąc ZUS będzie weryfikował sytuację osób objętych pomocą - jeśli dana osoba nie wykaże aktywności, świadczenie zostanie wstrzymane. Wprowadzone mają zostać także mechanizmy sprawdzania, czy dana osoba nie opuściła kraju, w tym poprzez rejestr Straży Granicznej.
Nowelizacja zakłada również obowiązek posiadania numeru PESEL, integrację danych między instytucjami publicznymi oraz ograniczenia w dostępie do niektórych świadczeń zdrowotnych. Przedłużona ma zostać także legalność pobytu obywateli Ukrainy, którzy uciekli przed wojną - aż do 4 marca 2026 roku.
Agata Siwek
